Woke là gì? Tìm hiểu về trào lưu "Go Woke Go Broke" trong giải trí

Trong vài năm trở lại đây, từ “woke” xuất hiện ngày càng dày đặc trên mạng xã hội, các bài review phim ảnh (Disney, Marvel, Netflix), game phương Tây và cả những tranh luận xoay quanh chính trị Mỹ. Có người xem “woke” là biểu tượng của tiến bộ và công bằng xã hội, nhưng cũng không ít người dùng nó với hàm ý mỉa mai, chỉ trích.

Vậy woke là gì, vì sao một từ từng mang ý nghĩa tích cực lại trở thành tâm điểm tranh cãi? Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu rõ nguồn gốc, sự biến đổi ý nghĩa của “woke”, cũng như lý do khiến nó bị “dị ứng” trong văn hóa đại chúng ngày nay.

Woke là gì?

Theo từ điển Cambridge, woke là tính từ, mang nghĩa “thức tỉnh”, chỉ trạng thái nhạy bén, nhận thức rõ các vấn đề chính trị – xã hội như phân biệt chủng tộc, quyền LGBTQ+, bất bình đẳng giới…

Về mặt ngôn ngữ, woke là quá khứ phân từ của động từ “wake” (thức dậy). Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện đại, “thức dậy” không còn là giấc ngủ thể chất, mà là sự tỉnh thức về nhận thức xã hội.

Ngoài nghĩa tích cực, theo Urban Dictionary, woke còn được dùng với sắc thái mỉa mai, để chỉ những người tỏ ra rất “nhạy cảm” với bất công xã hội nhưng thực chất hiểu biết hời hợt, chạy theo phong trào, thiếu góc nhìn toàn diện.

Chính vì tồn tại hai lớp nghĩa song song, nên khi gặp từ “woke”, việc hiểu đúng ngữ cảnh sử dụng là vô cùng quan trọng.

Nguồn gốc và ý nghĩa ban đầu của Woke

Ở thời điểm ban đầu, “woke” hoàn toàn không mang sắc thái tiêu cực như cách nhiều người đang hiểu ngày nay. Ngược lại, đây từng là một khái niệm rất tích cực, gắn liền với ý thức xã hội và tinh thần phản kháng trước bất công.

Về nghĩa đen, woke đơn giản là quá khứ phân từ của động từ “wake” – nghĩa là thức dậy, tỉnh giấc. Nhưng trong văn cảnh xã hội, “thức dậy” không còn là giấc ngủ thông thường, mà là sự tỉnh thức về nhận thức.

Về nguồn gốc từ lóng, “woke” xuất phát từ AAVE (African American Vernacular English) – tiếng Anh bản địa của cộng đồng người Mỹ gốc Phi – từ đầu thế kỷ 20. Trong cộng đồng này, “woke” được dùng để chỉ những người nhận ra và hiểu rõ sự bất công có hệ thống, đặc biệt là nạn phân biệt chủng tộc.

Từ đó, cụm từ “Stay Woke” ra đời và lan truyền như một lời nhắc nhở mang tính cảnh tỉnh:

Hãy tỉnh táo, đừng ngây thơ trước những bất công và sự thiên vị ẩn sâu trong xã hội và hệ thống pháp luật.

“Stay woke” không phải khẩu hiệu chính trị, mà là lời cảnh báo mang tính sinh tồn – kêu gọi người da màu luôn đề cao cảnh giác trước các hành vi phân biệt đối xử có thể xảy ra bất cứ lúc nào.

Giai đoạn đỉnh cao của “woke” rơi vào khoảng năm 2014, khi phong trào Black Lives Matter (BLM) bùng nổ mạnh mẽ sau hàng loạt vụ bạo lực cảnh sát nhắm vào người da màu. Trong thời kỳ này, “woke” trở thành biểu tượng của sự hiểu biết, tiến bộ và đồng cảm xã hội, đại diện cho những người dám nhìn thẳng vào các vấn đề gai góc thay vì làm ngơ.

Nói cách khác, trước khi trở thành một từ khóa gây tranh cãi, “woke” từng là tiếng nói của sự tỉnh thức và công bằng – một ý nghĩa hoàn toàn khác so với cách nó đang bị gán ghép ngày nay.

Tại sao “Woke” chuyển từ tích cực sang tiêu cực?

Từ một khái niệm mang tinh thần tỉnh thức và phản biện xã hội, “woke” dần trở thành từ khóa gây dị ứng trong nhiều cuộc tranh luận. Sự thay đổi này không xảy ra trong một sớm một chiều, mà là hệ quả của quá trình mở rộng ý nghĩa quá nhanh, cộng với những phản ứng ngược dữ dội từ công chúng.

Sự mở rộng định nghĩa: Khi “woke” không còn dừng ở sắc tộc

Ban đầu, “woke” gắn chặt với vấn đề phân biệt chủng tộc và bất công với người da màu. Tuy nhiên, theo thời gian, khái niệm này được mở rộng sang hàng loạt chủ đề khác như nữ quyền (feminism), quyền LGBTQ+, bình đẳng giới, biến đổi khí hậu, nhập cư, quyền động vật…

Việc mở rộng này không hẳn là sai, nhưng nó khiến “woke” từ một lời cảnh tỉnh cụ thể trở thành một hệ tư tưởng bao trùm, nơi mọi vấn đề xã hội đều được soi chiếu qua cùng một lăng kính đạo đức. Với nhiều người, “woke” lúc này không còn là nhận thức, mà là lập trường.

Phản ứng ngược (Backlash): Vì sao “woke” bị dùng để châm biếm?

Chính sự mở rộng không kiểm soát này đã tạo ra backlash. Phe Bảo thủ (Conservatives) và một bộ phận khán giả đại chúng bắt đầu sử dụng từ “woke” với giọng điệu mỉa mai, ám chỉ những nội dung bị cho là:

• Quá nặng thông điệp chính trị

• Thiếu tự nhiên, thiếu giải trí

• Áp đặt tư tưởng lên người xem

Trong phim ảnh, đặc biệt là các thương hiệu lớn như Disney, Marvel, “woke” dần trở thành từ khóa chỉ trích mỗi khi nhân vật, cốt truyện hoặc thông điệp bị cho là phục vụ agenda hơn là chất lượng nghệ thuật.

Những đặc điểm khiến “Woke” bị ghét hiện nay

Đạo đức giả (Virtue Signaling)

Một trong những chỉ trích lớn nhất nhắm vào “woke” là hiện tượng virtue signaling – phô trương đạo đức. Nhiều công ty và người nổi tiếng bị cáo buộc làm màu nhân văn: treo cờ cầu vồng, thay đổi poster, thêm nhân vật “đa dạng” nhưng không đi kèm hành động thực chất.

Với công chúng, điều này khiến “woke” trông giống một chiêu marketing kiếm tiền, hơn là nỗ lực vì công bằng xã hội.

Văn hóa tẩy chay (Cancel Culture)

Một bộ phận cộng đồng “woke” cực đoan bị chỉ trích vì không chấp nhận ý kiến trái chiều. Chỉ cần phát ngôn lệch chuẩn, người nổi tiếng, tác giả hay đạo diễn có thể bị tấn công tập thể, kêu gọi tẩy chay, thậm chí mất sự nghiệp.

Thay vì đối thoại, cancel culture tạo cảm giác đe dọa và áp lực tư tưởng, khiến nhiều người e ngại khi thảo luận các chủ đề xã hội nhạy cảm.

Sự đúng đắn chính trị cực đoan

Yếu tố gây tranh cãi nhất là việc chèn ép sự đa dạng một cách gượng ép. Một số tác phẩm bị cho là thay đổi màu da, giới tính nhân vật, hoặc bóp méo lịch sử và nguyên tác chỉ để “đúng chuẩn woke”.

Khi sự đa dạng không xuất phát từ logic câu chuyện mà trở thành mệnh lệnh bắt buộc, khán giả cảm thấy mình đang bị “dạy đạo đức” thay vì được thưởng thức nghệ thuật.

Từ đây, “woke” không còn được nhìn nhận như biểu tượng tiến bộ, mà dần biến thành một nhãn dán mang tính chỉ trích – thứ mà nhiều người dùng để nói: “Tôi mệt với những thông điệp bị nhồi nhét rồi.”

“Woke” trong văn hóa giải trí và làn sóng “Go Woke Go Broke”

Nếu chính trị là nơi “woke” gây tranh cãi, thì văn hóa giải trí chính là mặt trận khiến khái niệm này bùng nổ mạnh nhất. Chỉ cần nhắc đến Disney, Netflix, Marvel hay các hãng game phương Tây, cụm từ “woke” gần như luôn xuất hiện kèm theo… tranh cãi không hồi kết.

Hiện trạng: Khi giải trí trở thành chiến trường tư tưởng

Trong vài năm gần đây, nhiều ông lớn giải trí bị cho là ưu tiên thông điệp xã hội và chính trị hơn yếu tố giải trí thuần túy. Các bộ phim, series và trò chơi điện tử ngày càng nhấn mạnh vào đa dạng giới, chủng tộc, nữ quyền, nhưng cách thể hiện lại khiến khán giả cảm thấy bị áp đặt thay vì được thuyết phục.

Điều này tạo ra tâm lý phản kháng, đặc biệt từ khán giả đại chúng – những người chỉ đơn giản muốn xem phim hay, chơi game vui, chứ không phải tham gia một lớp học đạo đức kéo dài hai tiếng.

Ví dụ điển hình gây tranh cãi

Phim ảnh

• Nàng Tiên Cá bản live-action với Halle Bailey trở thành tâm điểm tranh luận khi Disney thay đổi hình tượng quen thuộc. Dù được khen về giọng hát, bộ phim vẫn vấp phải làn sóng chỉ trích vì bị cho là ưu tiên thông điệp đa dạng hơn tinh thần nguyên tác.

• Bạch Tuyết live-action tiếp tục gây bão khi các phát ngôn hậu trường và thay đổi nội dung bị cho là làm méo mó câu chuyện cổ tích.

• Nhiều phim Marvel giai đoạn gần đây bị chê là xây dựng nữ quyền một cách thô và thiếu chiều sâu, biến nhân vật nữ thành “bất khả chiến bại” mà không có hành trình phát triển hợp lý.

Game
Không chỉ phim ảnh, ngành game phương Tây cũng vướng tranh cãi khi thiết kế nhân vật nữ ngày càng “kém hấp dẫn”, với lý do “thực tế hóa” và tránh sexualization. Với một bộ phận game thủ, điều này bị xem là hy sinh yếu tố thẩm mỹ và sáng tạo chỉ để phù hợp với tiêu chuẩn woke.

“Go Woke Go Broke” là gì?

Từ những tranh cãi này, thuật ngữ “Go Woke Go Broke” ra đời và lan truyền mạnh mẽ trên mạng xã hội. Cụm từ này mang hàm ý: “Chạy theo Woke thì sẽ thua lỗ, thậm chí phá sản.”

Đây không phải là một quy luật kinh tế chính thức, mà là khẩu hiệu mỉa mai của những khán giả cho rằng các nhà sản xuất đang đặt thông điệp chính trị lên trên chất lượng nội dung.

Vì sao “Go Woke Go Broke” lại được nhiều người tin?

Lập luận phổ biến đằng sau câu nói này khá đơn giản:

• Khi kịch bản yếu, nhân vật thiếu chiều sâu nhưng thông điệp lại quá lộ liễu

• Khi khán giả cảm thấy mình đang bị “dạy đời” thay vì được giải trí

• Khi sự đa dạng trở thành checklist bắt buộc chứ không phục vụ câu chuyện

Hệ quả là khán giả quay lưng, doanh thu phòng vé sụt giảm, rating thấp và thương hiệu mất dần niềm tin.

Dù không phải lúc nào “woke” cũng đồng nghĩa với thất bại, làn sóng “Go Woke Go Broke” cho thấy một thực tế rõ ràng: trong giải trí, thông điệp chỉ có giá trị khi nó được kể bằng một câu chuyện đủ hay.

Cách cộng đồng mạng Việt Nam nhìn nhận về “Woke”

Khác với thị trường Mỹ hay châu Âu, khán giả Việt Nam nhìn nhận “woke” theo một lăng kính khá thực dụng. Phần lớn người xem không quá quan tâm đến tranh luận chính trị Mỹ, cũng không đào sâu các học thuyết xã hội đằng sau khái niệm này. Nhưng chỉ cần “woke” đụng chạm đến những tác phẩm giải trí quen thuộc, phản ứng sẽ lập tức… rất dữ dội.

Phản ứng của khán giả Việt: Chỉ bức xúc khi giải trí bị “phá”

Trên các diễn đàn, fanpage phim ảnh và game, có thể dễ dàng bắt gặp những bình luận như “phá nát tuổi thơ”, “xem mà tụt mood” hay “sai nguyên tác quá đà”. Với khán giả Việt, vấn đề không nằm ở màu da hay giới tính của nhân vật, mà ở việc câu chuyện bị thay đổi một cách thiếu thuyết phục.

Những bộ phim hoạt hình, truyện cổ tích hay tựa game gắn liền với ký ức tuổi thơ thường được xem như “vùng an toàn cảm xúc”. Khi phiên bản mới bị cho là lồng ghép thông điệp woke quá lộ liễu, nhiều người cảm thấy mình bị tước mất trải nghiệm quen thuộc, chứ không phải đang được tiếp cận một góc nhìn tiến bộ.

Tâm lý chung: Ủng hộ bình đẳng, phản đối gượng ép

Điểm đáng chú ý là cộng đồng mạng Việt không hề phản đối bình đẳng. Ngược lại, nhiều người sẵn sàng ủng hộ các nhân vật nữ mạnh mẽ, người da màu hay LGBTQ+ nếu được xây dựng hợp lý và có chiều sâu.

Điều khiến khán giả khó chịu là cảm giác bị dạy dỗ, bị áp chuẩn đạo đức thông qua giải trí. Khi thông điệp trở nên giáo điều, nhân vật mất cá tính và cốt truyện thiếu logic, “woke” lập tức bị gán mác tiêu cực.

Tóm lại, với cộng đồng mạng Việt Nam, “woke” không xấu vì nó nói về bình đẳng, mà xấu khi nó được thể hiện một cách vụng về, gượng ép và coi thường cảm xúc người xem. Giải trí vẫn nên là giải trí – còn thông điệp, nếu có, phải đủ tinh tế để khán giả tự cảm nhận.

Xem thêm:

• Túi mình đầy là gì? Giải mã trend "hệ người giàu" của AMEE và B Ray

• HDPE là làm gì? Trend đầu tư này có thật "ngon luôn" không?

Kết bài Woke là gì?

Nhìn lại toàn bộ hành trình của “woke”, có thể thấy đây là một từ đã “tiến hóa” mạnh mẽ về ý nghĩa. Từ chỗ chỉ đơn giản là lời nhắc nhở hãy tỉnh táo trước bất công xã hội, “woke” dần trở thành một nhãn dán mang tính công kích, thậm chí là vũ khí trong các cuộc tranh luận chính trị và văn hóa ngày nay.

Ở góc nhìn trung lập, sự đa dạng và bình đẳng không hề sai. Ngược lại, khi được khai thác tinh tế, chúng còn giúp câu chuyện phong phú và phản ánh xã hội tốt hơn. Vấn đề chỉ xuất hiện khi nghệ thuật đánh đổi chất lượng nội dung để chạy theo các chỉ tiêu “đúng chuẩn woke”, khiến nhân vật thiếu chiều sâu, cốt truyện méo mó và trải nghiệm giải trí bị ảnh hưởng.

Cuối cùng, khán giả không ghét thông điệp, mà ghét cách thông điệp được nhồi nhét. Phim hay vẫn là phim có kịch bản tốt, game hay vẫn là game mang lại cảm xúc – bất kể nó có bao nhiêu yếu tố đa dạng đi kèm.

Còn bạn thì sao? Bộ phim hay tựa game nào khiến bạn cảm thấy bị “woke hóa” nặng nhất? Hãy để lại bình luận bên dưới để cùng thảo luận về woke là gì nhé!