50+ câu nói hay của Khổng Minh Gia Cát Lượng đáng suy ngẫm!

Những câu nói hay của Khổng Minh Gia Cát Lượng không chỉ là di sản của một bậc quân sư lỗi lạc thời Tam Quốc, mà còn là những bài học vượt thời gian về trí tuệ, nhân cách và nghệ thuật sống. Qua hàng ngàn năm, những lời răn dạy về tu thân, cách nhìn người và chiến lược dùng binh của ông vẫn giữ nguyên giá trị, trở thành kim chỉ nam cho những ai đang tìm kiếm sự tĩnh tại trong tâm hồn và thành công trong sự nghiệp.

Dưới đây là tổng hợp những câu nói tâm đắc nhất, được lọc và trích từ các tác phẩm nổi tiếng!

Những câu nói hay của Khổng Minh Gia Cát Lượng 

Khổng Minh Gia Cát Lượng (诸葛亮) không chỉ nổi danh với tài mưu lược mà còn được hậu thế kính trọng bởi tư tưởng tu thân - dùng người - trị quốc - tận trung. Những câu nói hay của Khổng Minh Gia Cát Lượng được lưu lại chủ yếu trong các trước tác như Giới Tử Thư, Tiền/Hậu Xuất Sư Biểu, Tâm Thư (Tướng Uyển) - đều là nguồn đáng tin cậy về mặt lịch sử.

Câu nói về về tu thân và trí tuệ

(Trích “Giới Tử Thư”)

Đây là nhóm câu nói được xem là cốt lõi tư tưởng của Khổng Minh Gia Cát Lượng về rèn luyện bản thân. Thông qua bức Giới Tử Thư viết cho con trai, ông nhấn mạnh vai trò của sự đạm bạc, tĩnh tâm, học tập và ý chí, coi đó là nền móng để làm người và làm việc lớn.

1. Phi đạm bạc vô dĩ minh chí

→ Không sống đạm bạc thì chí hướng không thể sáng suốt.
→ Gia Cát Lượng cho rằng nếu con người quá chạy theo danh lợi, vật chất và hưởng thụ, thì tâm sẽ bị nhiễu loạn. Khi lòng còn vướng bận nhiều thứ, ta khó xác định rõ mục tiêu dài hạn và càng khó giữ được chí hướng bền vững.

2. Phi ninh tĩnh vô dĩ trí viễn

→ Không giữ được tĩnh tâm thì không thể nhìn xa trông rộng.
→ Tâm trí xáo động khiến con người chỉ nhìn thấy lợi ích trước mắt. Chỉ khi đủ bình tĩnh, không nóng vội, ta mới có thể suy xét thấu đáo và đưa ra quyết định mang tính lâu dài.

3. Phù học tu tĩnh dã, tài tu học dã

→ Việc học cần sự tĩnh lặng, tài năng có được nhờ học hỏi.
→ Học tập không thể vội vàng hay nông nổi. Muốn tích lũy tri thức và hình thành năng lực thật sự, con người cần môi trường yên tĩnh, sự tập trung và quá trình rèn luyện bền bỉ.

4. Phi học vô dĩ quảng tài

→ Không học thì không thể mở rộng tài năng.
→ Tài năng không tự nhiên mà có. Nếu không không ngừng học hỏi, kiến thức sẽ dừng lại, khả năng cũng không thể phát triển, dù ban đầu có tố chất tốt đến đâu.

5. Phi chí vô dĩ thành học

→ Không có ý chí thì việc học không thể thành.
→ Học tập là con đường dài và nhiều thử thách. Nếu thiếu quyết tâm và kỷ luật, con người rất dễ bỏ dở giữa chừng, dẫn đến học mà không đến nơi đến chốn.

6. Dâm mạn tắc bất năng lệ tinh

→ Buông thả, lười biếng thì không thể rèn luyện tinh thần.
→ Sống dễ dãi, thiếu kỷ luật sẽ làm tinh thần suy nhược. Gia Cát Lượng nhấn mạnh rằng muốn có nội lực mạnh, con người phải biết tự kiềm chế và nghiêm khắc với bản thân.

7. Hiểm táo tắc bất năng trị tính

→ Nóng nảy, hấp tấp thì không thể tu dưỡng tính tình.
→ Người thiếu kiên nhẫn thường phản ứng theo cảm xúc, dễ mắc sai lầm. Việc tu dưỡng nhân cách đòi hỏi sự điềm tĩnh, biết kiểm soát cảm xúc và hành vi của mình.

8. Niên dữ thời trì, ý dữ nhật khứ

→ Thời gian trôi đi, ý chí cũng dễ tiêu tan theo năm tháng.
→ Nếu không giữ vững mục tiêu và tự nhắc nhở bản thân, con người rất dễ để năm tháng trôi qua trong vô thức, khiến hoài bão ban đầu dần phai nhạt.

9. Toại thành khô lạc, đa bất tiếp thế

→ Cuối cùng chỉ như cỏ cây khô héo, không giúp ích cho đời.
→ Một người không chịu rèn luyện và học hỏi sẽ trở nên lạc hậu, mất giá trị, không đóng góp được gì cho xã hội và cho chính bản thân mình.

10. Sầu thán cùng lư, tương phục hà cập

→ Đến lúc già nua nghèo khó, hối hận cũng đã muộn.
→ Gia Cát Lượng cảnh tỉnh rằng nếu lười biếng và buông thả khi còn trẻ, thì đến cuối đời chỉ còn lại tiếc nuối, bởi thời gian đã qua không thể lấy lại.

Thất Tri - 7 cách nhìn người của Khổng Minh Gia Cát Lượng

(Trích “Tâm Thư” / “Tướng Uyển”)

Không chỉ giỏi mưu lược, Khổng Minh Gia Cát Lượng còn để lại hệ thống nhìn người vô cùng thực tế và sắc bén. “Thất Tri” là bảy cách kiểm chứng con người qua hoàn cảnh, lợi ích và thử thách - đến nay vẫn còn nguyên giá trị trong lãnh đạo và quản trị.

1. Vấn chi dĩ thị phi nhi quan kỳ chí

→ Hỏi về đúng sai để xem chí hướng.
→ Khi bàn về điều phải trái, người có chí lớn thường thể hiện lập trường rõ ràng, đặt đạo nghĩa và lợi ích lâu dài lên trước. Người chỉ nghĩ cho bản thân hoặc cơ hội trước mắt thường né tránh, trả lời nước đôi hoặc đánh tráo khái niệm đúng - sai.

2. Cùng chi dĩ từ biện nhi quan kỳ biến

→ Dồn ép bằng lời lẽ để xem khả năng ứng biến.
→ Đặt người ta vào tình huống tranh luận căng thẳng sẽ bộc lộ khả năng tư duy linh hoạt. Người giỏi biết giữ bình tĩnh, trả lời có logic; kẻ kém thường rối trí, nói năng lộn xộn hoặc mất kiểm soát cảm xúc.

3. Tư chi dĩ kế mưu nhi quan kỳ thức

→ Bàn mưu tính kế để xem kiến thức.
→ Khi cùng bàn chiến lược hay giải pháp, người thực sự có học và có trải nghiệm sẽ nhìn được nhiều tầng vấn đề. Người kiến thức nông cạn thường chỉ thấy lợi ích trước mắt, thiếu chiều sâu và tầm nhìn.

4. Cáo chi dĩ họa nạn nhi quan kỳ dũng

→ Đặt vào hoàn cảnh nguy nan để xem dũng khí.
→ Trong an toàn, ai cũng tỏ ra bình thản; chỉ khi đối diện nguy hiểm mới thấy rõ bản lĩnh. Người có dũng khí là người dám đứng ra gánh trách nhiệm, không trốn tránh khi gặp việc khó.

5. Túy chi dĩ tửu nhi quan kỳ tính

→ Làm say bằng rượu để xem bản tính.
→ Khi say, lớp vỏ kiềm chế thường bị gỡ bỏ. Người có tu dưỡng vẫn giữ được chừng mực; kẻ thiếu rèn luyện dễ lộ ra sự thô lỗ, kiêu ngạo hoặc tính xấu vốn bị che giấu.

6. Lâm chi dĩ lợi nhi quan kỳ liêm

→ Dùng lợi lộc để thử sự liêm khiết.
→ Trước lợi ích, bản chất con người dễ bộc lộ nhất. Người liêm chính biết dừng đúng lúc, không vì lợi riêng mà đánh đổi đạo nghĩa; kẻ tham lam sẵn sàng phá vỡ nguyên tắc.

7. Kỳ chi dĩ sự nhi quan kỳ tín

→ Giao việc để xem chữ tín.
→ Lời nói có thể đẹp, nhưng hành động mới phản ánh con người. Người đáng tin là người làm đúng cam kết, dù không ai giám sát; kẻ thất tín thường hứa nhiều nhưng không làm đến nơi đến chốn.

Những câu nói hay của Khổng Minh Gia Cát Lượng về lãnh đạo và trị quốc

Trong các trước tác và lời tấu, Khổng Minh Gia Cát Lượng nhiều lần nhấn mạnh rằng lãnh đạo không chỉ là quyền lực, mà là sự kết hợp giữa đức - trí - kỷ cương và dùng người đúng chỗ. Đây là những tư tưởng nền tảng trong đạo trị quốc của ông.

1. Dụng binh chi đạo, công tâm vi thượng, công thành vi hạ

→ Đánh vào lòng người là thượng sách, dùng vũ lực chỉ là hạ sách.
→ Thắng bền vững là khiến đối phương và dân chúng tâm phục, không chỉ là chiếm thành.

2. Thiện tướng giả, tất hữu bác văn đa trí

→ Tướng giỏi phải học rộng, trí sâu.
→ Học vấn giúp người cầm quân nhìn xa, tính đúng và tránh sai lầm lớn.

3. Thân hiền thần, viễn tiểu nhân

→ Gần người hiền, xa kẻ tiểu nhân.
→ Dùng đúng người thì việc thuận, dung túng kẻ xấu thì nội bộ tất loạn.

4. Thưởng phạt vô độ, quốc chi tất loạn

→ Thưởng phạt không nghiêm minh thì quốc gia rối loạn.
→ Kỷ cương chỉ vững khi công - tội rõ ràng, không thiên vị.

5. Trị quốc chi đạo, vụ tại cử hiền

→ Trị nước cốt ở việc dùng người hiền tài.
→ Quốc gia mạnh hay yếu phụ thuộc vào việc đặt đúng người, đúng chỗ.

6. Phù tế vương chi quân, tất hữu can trực chi thần

→ Quân chủ muốn làm việc lớn phải có bề tôi ngay thẳng.
→ Lời can gián giúp tránh sai lầm, lời nịnh chỉ dẫn đến suy vong.

7. Vô đức bỉ tài, mưu đại sự tất bại

→ Tài mà không có đức thì khó thành việc lớn.
→ Đức là nền tảng, tài chỉ phát huy khi đi cùng đạo đức.

8. Thống trị giả, tiên trị kỷ hậu trị nhân

→ Muốn trị người, trước hết phải tự sửa mình.
→ Người lãnh đạo làm gương thì người khác mới tâm phục.

Những câu nói hay của Khổng Minh về trung thành và tận hiến

(Trích Tiền & Hậu Xuất Sư Biểu)

Xuất Sư Biểu được xem là đỉnh cao tư tưởng trung nghĩa của Gia Cát Lượng. Từng câu chữ đều thể hiện sự tận tâm, tận lực và một lòng vì đại nghĩa, không màng danh lợi cá nhân.

1. Cúc cung tận tụy, tử nhi hậu dĩ

→ Hết lòng tận tụy, đến chết mới thôi.
→ Lời thề trung thành tuyệt đối, đặt trách nhiệm với quốc gia lên trên sinh mệnh cá nhân.

2. Thụ nhiệm ư bại quân chi tế, phụng mệnh ư nan điều chi thu

→ Nhận nhiệm vụ khi thế nước nguy nan, vâng mệnh giữa lúc khó khăn nhất.
→ Thể hiện tinh thần không trốn tránh gian nguy, sẵn sàng gánh vác lúc hiểm nghèo.

3. Tiên đế bất dĩ thần ty bỉ

→ Tiên đế không xem thần là kẻ hèn mọn.
→ Gia Cát Lượng bày tỏ lòng biết ơn vì được Lưu Bị tin tưởng và trọng dụng.

4. Tam cố thần ư thảo lư chi trung

→ Ba lần đến lều tranh mời thần ra giúp nước.
→ Nhấn mạnh đức khiêm nhường, cầu hiền chân thành của Lưu Bị.

5. Bất cầu văn đạt ư chư hầu

→ Không mong cầu danh tiếng nơi chư hầu.
→ Khẳng định chí hướng sống ẩn dật, không màng công danh trước khi ra phò tá minh chủ.

Những luận điểm của Khổng Minh Gia Cát Lượng về đạo làm tướng

(Trích “Tướng Uyển”)

Trong Tướng Uyển, Khổng Minh Gia Cát Lượng bàn sâu về phẩm chất cốt lõi của người cầm quân: vừa nghiêm khắc, vừa nhân nghĩa; vừa có uy, vừa có đức; lấy quân làm gốc, lấy lòng dân làm nền.

1. Bậc làm tướng không thể không có uy, không uy thì không trị được quân

2. Bậc làm tướng không thể không có đức, không đức thì không phục được người

3. Thắng mà không kiêu, bại mà không nản

4. Quân chưa ăn, tướng chưa ăn

5. Quân chưa mặc ấm, tướng chưa mặc áo

6. Pháp luật nghiêm thì lòng quân mới định

7. Muốn giữ được thành, trước phải giữ được lòng dân

Sơ lược một số thông tin về Gia Cát Lượng

Gia Cát Lượng (181–234) là một trong những nhân vật lịch sử lỗi lạc nhất thời kỳ Tam Quốc. Ông không chỉ là một nhà quân sự, chính trị gia xuất chúng mà còn là biểu tượng của trí tuệ, lòng trung thành và sự tận hiến trong văn hóa Á Đông.

Tên tự: Khổng Minh (孔明).

Biệt hiệu: Ngọa Long (臥龍 - Rồng nằm).

Quê quán: Dương Đô, quận Lang Nha (nay thuộc huyện Nghi Nam, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc).

Gia thế: Sinh ra trong một gia đình sĩ tộc có truyền thống làm quan, nhưng sớm mồ côi cha mẹ và phải sống dựa vào người chú là Gia Cát Huyền.

Sự nghiệp chính trị và quân sự

• Xuất sơn: Sau điển tích Tam cố thảo lư, Gia Cát Lượng ra giúp Lưu Bị năm 207, trở thành quân sư chủ chốt của Thục Hán.
• Liên minh Thục – Ngô: Ông giữ vai trò then chốt trong việc thuyết phục Tôn Quyền liên minh, góp phần làm nên chiến thắng Xích Bích và hình thành thế chân vạc Ngụy – Thục – Ngô.
• Thừa tướng nhà Thục: Khi Lưu Bị xưng đế, Gia Cát Lượng giữ chức Thừa tướng; sau khi Lưu Bị mất, ông phò tá Lưu Thiện, nắm toàn quyền chính trị và quân sự.
• Bắc phạt: Cuối đời, ông 6 lần xuất quân Bắc phạt nhà Ngụy nhằm phục hưng nhà Hán, nhưng chưa thành công và mất năm 234 tại gò Ngũ Trượng.

Nhìn lại cuộc đời và tư tưởng của Gia Cát Lượng, có thể thấy trí tuệ lớn nhất của ông không chỉ nằm ở mưu lược, mà còn ở cách tu thân, dùng người và sống trọn với đại nghĩa. Dù lịch sử đã lùi xa, những giá trị ấy vẫn còn nguyên ý nghĩa với hiện tại, được đúc kết rõ nét qua những câu nói hay của Khổng Minh Gia Cát Lượng.